واکاوی مسئله شمایل‌نگاری در هنر اسلامی در چیستی شمایل‌نگاری مکتوب

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری رشته حکمت هنر دینی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم.

2 عضو هیأت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب. قم.

3 عضو هیأت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب. قم

10.22051/jtpva.2021.33384.1245

چکیده

یکی از مهم‌ترین موضوعات هنر اسلامی، شمایل‌نگاری پیامبر(ص) و مقدسین است؛ که از دوره ایلخانان به‌بعد رشد چشمگیری داشته و پیش‌ازاین عصر، صورتگری پیامبر(ص) چندان موردتوجه مسلمانان قرارنگرفته؛ امّا مسئله منع شمایل‌نگاری در اسلام و از طرفی وجود آثار شمایلی تصویری در هنر اسلامی، تناقضاتی را به وجود آورده که باعث طرح ایرادات زیادی بر شمایل‌نگاری در هنر اسلامی‌شده. ازاین‌رو واکاوی مسئله شمایل‌نگاری در هنر اسلامی اهمیت داشته و ضروری می‌نماید. ازطرفی در بررسی آثار کتابت دوره اسلامی به نوع دیگری از شمایل‌نگاری برخوردیم که غیرنگارین نگاشته شده و تا به امروز، چندان‌ به‌آن پرداخته نشده است. در این مقاله به دنبال واکاوی مسئله شمایل‌نگاری در چیستی شمایل‌نگاری مکتوب در هنر اسلامی، به‌عنوان پرسش اصلی تحقیق، سعی بر این است تا به‌روشی توصیفی-تحلیلی و بهره‌گیری از منابع اسنادی و کتابخانه‌ای، به واکاوی مسئله شمایل‌نگاری و انواع صورت‌های آن در معرفی شمایل‌نگاری مکتوب در هنر اسلامی به‌عنوان هدف اصلی مقاله بپردازیم. نتیجه جستار حاضر نمایانگر وجود صورت متفاوتی از شمایل‌نگاریِ غیرفیگوراتیو بانام «شمایل‌نگاری مکتوب» یا «شمایل‌نگاشت» در هنر اسلامی است. این‌ها آثار هنریِ شمایلی مقدسین هستند که بیانگر سنت اصیل شمایل‌نگاری هنر اسلامی به شمار می‌روند. مشهورترین نوع از این آثار «حلیه‌نگاری‌» عثمانی است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

An Investigation on The Issue of Iconography and Shamayel-negasht In Islamic Art

نویسندگان [English]

  • samereh kazemi 1
  • Seyyed Abolghasem Hoseini Zharfa 2
  • Seyyed Muhammad Hosein Navab 3
1 PhD Candidate, Philosophy of Religious Art, University of Religions and Denominations.
2 Faculty member, University of Religions and Denominations, Qom, Iran.
3 Faculty member, University of Religions and Denominations, Qom, Iran.
چکیده [English]

Undoubtedly, iconography of the Prophet (PBUH) and the Saints of the Islam is one of the main challenges in the Islamic art. Various theories on the history of the iconography in Islamic art have been provided. Despite the disagreement among the scholars about the first portraits in Islamic art, the historical evidences reveal that the iconography grew widely in the Iran from the Ilkhanid dynasty period. Before this period, visual depiction of the Islam prophet did not receive great attention by the Muslim painters. On the other hand, many scholars have been concerned with challenges and questions related to the prohibition of iconography in Islamic art. The questions arise as to why did Muslims condemn iconography in the early periods of Islam? How is it about the iconography before the Islamic period? Does the prohibition originate from the fact that Muslims did not really understand iconography? Despite the deliberate eradication of icons, how did early Muslims deal with, preserve, or spread the figurative representations and characteristics of the Islam Prophet (SW) and saints? Did they totally prohibit any types of icons? If not, what is a right form of iconography in Islamic art? Pursuing the answer to the raised questions would lead us to the main question of the research: what is Shamayel-neghasht in Islamic art? Investigating literature and inscriptions of the Islamic era clearly demonstrates a non-figurative type of iconography which no specific studies have been carried out on it. Thus, the present study aims to explore the identity of iconography in Islamic art as well as introducing the new type of inscriptive iconography known as Shamayel-neghasht. Applying a descriptive-analytic study (library-based research method), we try to present a detailed reconsideration of the iconography in Islamic art, its different types, and a comprehensive study of the Shamayel-neghasht in Islamic art. Islam Prophet (SW) and Muslim saints played tremendously important roles in the history of Islam society; however, no serious research has been carried out on the issue of Shamayel -negasht that is originated from the Islamic traditions. It seems that the issue has not been considered significantly in Islamic art research. In this regard and in order to have a full picture of the issue, first, we would define icon and iconography, its historical background, and the related questions. Then we would address the research questions and explain the different types of iconography in Islamic art including Shamayel -negasht. Finally, we would introduce and explain the latter type extensively.
The findings of the research indicate the advent of a non-figurative iconography known as Shamayel-negasht in Islamic art. Based on the presented evidences and documents, the results of this study can be stated as:  In investigations of iconography in Islamic art until now, most of the views and attentions of researchers have been focused on the effects of image iconography. Many scholars have linked iconography in Islamic art to the issue of the prohibition of portraiture in Islam. From this perspective, they have dealt with iconography in Islamic art with two approaches: A) The absence of iconographic works in Islamic art, same as the Christian art in the manner and function, has been related to the prohibition of portraiture in Islam, and B) the existence of works depicting the image of saints, have been considered as an action by Muslim artists to refuse this prohibition and to neglect or struggle this Islamic Sharia issue. According to the studies in the field of image jurisprudence that have been done so far, the issue of the sanctity of portraiture in Islam can be considered as one of the reasons for the tendency towards calligraphy and written iconography, but it is not all or the only reason for this issue.
Christian iconography and written iconography in Islamic art are similar in their use of the spiritual image; but what sets them apart is the difference in the representation of the spiritual image, which differs according to ideological goals, power systems and the different ways in which the power of images is used to evoke emotion, refinement, or imitation. One of the effective factors in the difference between the bibliography of the sacred texts and the iconography of the saints in different religions is the difference in the display of revelation. As a result, a same difference affects the iconographic style of the saints and the manner in which the ritual arts appear and emerge. From another perspective, this difference is a consequence of the time of the emergence of religions and the interaction with the dominant culture of the period. Islam used visual alternatives to the real images to combat idolatry and propagate and teach its religion; however Christianity used popular beliefs of the time, the belief in human gods, to promote and gain acceptance among the Greeks.
On the other hand, by examining the nature and aura of revelation in Islam and the situation of calligraphy and writing the verses of the Qur'an, we can say that: the concept and content of the writing is the basis of Islam. Even if the issue of the prohibition of portraiture and iconography was not raised, it is still impossible to imagine Islam as a religious and cultural system without text, writing and reading. As a result, instead of attributing all the issues in the field of iconography and the reason for the popularity of calligraphy in the Islamic world to the negative claim of the prohibition of Muslims in making images, the Islamic prohibition of iconography could be considered as only one of the reasons for these issues and not all of them. Therefore, it is more appropriate to consider calligraphy as a natural expression of the writing in Islamic culture. In this way, the reason for the iconography of the saints and the tendency towards written iconography in Islamic art can be sought in the nature and aura of revelation in Islam. Accordingly, the difference in the nature and aura of revelation in Islam can be considered as one of the main and important reasons in the tendency to written imagery of Islamic saints and the formation of iconography. As a result, in answer to the main question of the research, it can be said that: written iconography and Shamayel-negasht are word portraits, written portraits and theological images of the Prophet Muhammad and the saints with unique characteristics that distinguish it from other branches of art such as writing, calligraphy, painting and gilding in Islamic art and Christian iconography; so, these works can be considered as another type of specific iconography of Islamic art. The ritualism and rituals of written iconography make it compatible with Christian iconography. The text and content of written iconographic works are taken from the tradition of iconography and biography of saints in the early Islamic centuries, in which the names, titles, signs and external and internal descriptions of the face and character of saints have been written using calligraphy and gilding. In fact, it seems that the written iconography belongs to around the 8th century from the late Timurid period in Herat and Khorasan region in the form of "symbolic and semiotic Shamayel -negasht ", based on mystical beliefs and influenced by the Sufi sects, especially the hurufism, Nuqtavi, Naqshbandi. In Safavid period, due to political and religious developments, it is followed in the form of "Iranian Shamayel -negasht " or “Iranian Hilyah” and with a Shia-mystical approach. Almost at the same time, one of the famous examples of Shamayel-negasht is the Ottoman Hilyatnigari (inscription of the adornment of Islam prophet) with a sunni-mystical approach which is continued until today. These works have been performed on the basis of insights, beliefs and rituals with various techniques and styles in different periods.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Islamic art
  • Iconography
  • Inscription
  • Inscriptive iconography
  • Shamayel- negasht
  • Hilyat- nigari
  • قرآن کریم (1387). ترجمه محی‌الدین مهدی الهی قمشه­ای، قم: فاطمه الزهرا (س).
  • آدامز، لوری (١٣٨8). روش‌شناسی هنر، ترجمه علی معصومی. تهران: نظر.
  • آژند، یعقوب (1393). هفت اصل تزئینی هنر ایران. تهران: پیکره.
  • آیت‌اللهی، حبیب‌الله و شیرازی، علی‌اصغر (1386). «شمایل‌سازی و شمایل‌آفرینی»، نگره، شماره 4، 13- 20.
  • ابن فارس، احمد بن فارس (1404). معجم مقاییس اللغة، 6جلدی، قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
  • ابن منظور، محمد بن مکرم (1416). لسان­العرب، 18 جلدی، بیروت: دار احیاء التراث العربی، مؤسسه التاریخ العربی.
  • اتینگهاوزن، ریچارد. گرابار، الگ (1378). هنر و معماری اسلامی، ترجمه یعقوب آژند، جلد 1، تهران: سمت.
  • ازرقی، ابوالولید محمدبن عبدالله بن احمد (1403). اخبار مکه و ما جاء فیها من الاثار، تحقیق رشدی‌الصالح ملحس، چ. سوم، بیروت: دارالاندلس.
  • افشاری، مرتضی؛ آیت‌اللهی، حبیب‌الله و رجبی، محمدعلی (1389). «بررسی روند نمادگرایی شمایل‌ها در نگارگری اسلامی از منظر نشانه‌شناسی»، مطالعات هنر اسلامی، شماره 13، 36- 54.
  • ایزوتسو، توشی هیکـو (­1393). خـدا و انسـان در قـرآن، ترجمه احمـد آرام، تهـران: شرکت سهامی انتشار.
  • بخت‌آور، الهه و شیرازی، علی‌اصغر (1388). «نحوه شکل‌گیری مکتب عثمانی و بررسی ویژگی‌های آن»، نگره، شماره 10، 31- 42.
  • بلر، شیلا و بلوم، جاناتان (۱۳۸۱). هنر و معماری اسلامی، جلد۲، ترجمه یعقوب آژند، تهران: فرهنگستان هنر.
  • بلر، شیلا (1396). خوش‌نویسی اسلامی، ترجمه ولی‌الله کاووسی، تهران: فرهنگستان هنر.
  • بورکهارت، تیتوس (1376). «روح هنر اسلامی» در مبانی هنر معنوی (مجموعه مقالات1)، ترجمه رضا عابدینی و دکتر سید حسین نصر، تهران: حوزه هنری، دفتر مطالعات دینی هنر.
  • پات، فریبا (1395). «رسم اجازه نویسی در سنت تعلیمی هنر خوش‌نویسی عثمانی: تحلیل ساختار و محتوای اجازه‌نامه‌ها»، پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی، شماره 2، 143- 170.
  • پیراوی ونک، مرضیه (1390). «تحلیل معنا شناختی واژه «آیکون»، متافیزیک، شماره 11، 49- 58.
  • ترمذی، ابوعیسی محمد بن عیسی (1417). الشمائل‌المحمدیه، بیروت: دارالکتاب العربیه.
  • تمین، الهه (1393). تجزیه‌وتحلیل حلیه‌نگاری در هنر اسلامی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد پژوهش هنر، تهران: دانشگاه سوره، دانشکده هنر و معماری.
  • جوهری، اسماعیل بن حماد (1404). الصحاح فی‌اللغه، 6جلدی، بیروت: دارالعلم للملایین.
  • حسین­زاده، محمد (­1388). «مفهوم‌شناسی وحی و الهام در لغت قرآن و روایات»، قرآن شناخت، شماره2، 45-72.
  • خاقانی، محمد‌بیگ (1007). حلیه خاقانی (الحلیه النبوه من المثنویات الترکیه)، نسخه خطی، استانبول.
  • خامه‌یار، احمد (1392). «تصویرپردازی آثار منسوب به پیامبر(ص)در دعانامه‌های عثمانی»، نامه بهارستان، شماره 1، 184-197.
  • خلیلی، ناصر (1379). هنر قلم، تهران: کارنگ.
  • خلیلی، ناصر (1383). گرایش به غرب، تهران: کارنگ.
  • راهپیما، غلامرضا (1394). از الف تا هنر، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، فرهنگستان هنر.
  • رئیس نی، رحیم (1393). دانشنامه جهان اسلام ذیل خاقانی محمدبیگ، ج14، تهران: بنیاد دایرةالمعارف اسلامی.
  • زارعی محمود­آبادی، محمدحسین (­1396). «تعلیلِ تفاوت به اعتقاد به وحی الهی در اسلام و مسیحیت از منظر جامعه­شناختی و تفاوت­های کلامی ناشی از آن»، فلسفه دین، دوره14، شماره4، 879- 904.
  • زمخشری، ابوالقاسم محمود (1372ق). أساس‌البلاغة، تحقیق عبد‌الرحیم محمود، جلد2، قاهره: احیاء المعاجم العربیة.
  • زواری، احمد بن عبد الفتاح (بی‌تا). شمائل‌الرسول، اسکندریه: دارالقمه.
  • سعیدی روشن، محمدباقر (1375). تحلیل وحی از دیدگاه اسلام و مسیحیت، تهران: موسسه فرهنگی اندیشه.
  • سعیدی­زاده، محمدجواد و موسوی گیلانی، سید رضی (1393). «بررسی زمینه و علل بی‌رغبتی نگارگران مسلمان به شمایل‌نگاری پیامبر اسلام (ص) تا قبل از دوره ایلخانی»، نگره، شماره۳۱، 36- 45.
  • سیدکریمی، سید عباس (1393). مجسمه‌سازی و تصویر در فقه شیعی، قم: مدرسه اسلامی هنر.
  • سیوطی، جلال‌الدین (1365). الدر‌المنثور فی التفسیر بالمأثور، 6 جلدی. قم: دارالمعرفة.
  • شاه­آبادی، حمید (1394). فلسفه وحی در سنت مسیحی، تهران: علم.
  • شایسته‌فر، مهناز (1384). هنر شیعی- عناصر هنر شیعی در نگارگری و کتیبه‌نگاری تیموریان و صفویان، تهران: مؤسسه مطالعات هنر اسلامی.
  • شیمل، آن ماری (1383). محمد رسول خدا، ترجمه حسن لاهوتی. تهران: علمی و فرهنگی.
  • شیمل، آن ماری (1389). خوش‌نویسی و فرهنگ اسلامی، ترجمه اسد‌الله آزاد، چ. چهارم، مشهد: آستان قدس رضوی.
  • شین دشتگل، هلنا (1389). معراج نگاری نسخه‌های خطی تا نقاشی‌های مردمی با نگاهی به پیکرنگاری حضرت محمد(ص) سده‌های 8 تا 14ق، تهران: علمی و فرهنگی.
  • صاحب بن عباد، ابوالقاسم اسماعیل (1414). المحیط فی اللغة، 11جلدی، بیروت: عالم الکتب.
  • عکاشه، ثروت (1383). نگارگری اسلامی، ترجمه سید غلامرضا تهامی. تهران: سازمان تبلیغات اسلامی، حوزه هنری.
  • عدل، شهریار (١٣٧٩). هنر و جامعه در جهان ایرانی، ترجمه احسان اشراقی و شهریار عدل، تهران: توس.
  • فخری، حجت (1375). دانش‌نامه جهان اسلام ذیل حلیه نویسی، جلد1 و جلد14، شماره ۶۴۹۰، 63-65.
  • فیروزآبادی، محمد بن یعقوب (1415). القاموس‌المحیط، 4جلدی، بیروت: دارالکتاب العلمیة.
  • کاظمی، سامره (1399). علل گرایش به شمایل‌نگاری مکتوب در هنر اسلامی مطالعه دوره­ای شمایل‌نگاشت‌ها در دوره صفوی، پایان­نامه دکتری حکمت هنرهای دینی، قم: دانشگاه ادیان و مذاهب.
  • کلینی، محمدبن یعقوب (­۱۳۷۹­). اصول کافی، ترجمه محمدباقر کمره­ای، جلد 6، تهران: دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی.
  • فدایی، مریم (1391). «هنر خوش‌نویسی دوره امپراتوری عثمانی»، کتاب ماه هنر، شماره 173، 66- 78.
  • فراهیدی، خلیل بن احمد (1409). العین، قم: دارالهجره.
  • فرحناک، علیرضا (1384). پیکرتراشی و نگارگری در فقه، قم: بوستان کتاب قم.
  • محمدزاده، مهدی (١٣٨٧). « نشانه‌شناسی شمایل‌نگاری پیامبر اکرم با تأکید بر اولین نگاره‌های ایرانی-اسلامی»، مجموعه مقالات منتخب همایش تجلی حسن محمدی (ص) در هنر، تبریز: رسالت یعقوبی.
  • محمدی، رمضان (1381). شمائل‌شناسی رسول خدا، تهران: کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، شماره 62-61، 162-169.
  • مستقیم‌زاده، سلیمان سعدالدین (1928). تحفه الخطاطین، استانبول: استانبول.
  • منشی قمی، قاضی میر‌احمد (1383). گلستان هنر، تصحیح و اهتمام احمد سهیلی خوانساری، تهران: منوچهری.
  • نصر، اباذر (1390). حلیه یا زیبانگاشته (شفاء‌خواهی از زیورهای مخطوط نبوی)، قم: دفتر فرهنگ معلولین.
  • نصری، امیر (١٣٨٨). حکمت شمایل‌های مسیحی، تهران: چشمه.
  • نف، سیلویا (­1394). تصویرگری در اسلام، ترجمه مهدی محمدزاده، تبریز: دانشگاه هنر اسلامی تبریز.
  • واقدی، محمدبن عمربن واقد (1409). المغاری، تحقیق مارسدن جونس، بیروت: موسسه‌الاعلمی للمطبوعات.
  • هینلز، جان، آر (١٣٨٦). فرهنگ ادیان جهان، ویراستار ع. ‌پاشایی. قم: مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب.
  • یاسینی، سیده‌راضیه (1395). «سیر تطوّر شمایل‌نگاری اسلامی ایران از تنزیه تا تشبیه»، نگره، شماره38، 5- 21.

- Baron, Naomi, S. (1984). Speech, sight, and signs: The role of iconicity in language and art, Semiotica, 52-3/4, Pp187-211.

 -Giordano, M. (2016). Image of the Prophet in the narrative of the Ascension. Retrieved from https://www.academia.edu. (accessed April 27, 2019)

- Grohmann, Adolf (1955). Anthropomorphic and Zoomorphic Letters in the History of Arabic Writing, BIE 38, no.1, Pp 22-117.

- Gruber, Christiane (2012).  Kelam ile Nur Arasında: İslam Resminde Hz. Muhammed Tasvirleri, çev. Hayrunnisa (Çakmakçı), Dinbilimleri Akademik Araştırmalar Dergisi 2, Pp251-304.

- Gündüz, İrfan (2007). Tasavvufî Bir Terim Olarak Râbıta, Tasavvuf, İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi, Pp27-28.

-Haiman. J. (1980). The iconicity of grammer‌: isomorpheism and motivation, language, 56,3. Pp515-540.

- Hoffman, Valerie (1999). "Annihilation in the Messenger of God: Development of a Sufi practice," International Journal of Middle East Studies, vol. 31, no: 3, Pp351-369.

- Mitchell, W. J. T. (2015). Image Science: Iconology, Visual Culture, and Media Aesthetics, University of Chicago Press.

-Mitchell, W.J.Thomas, (1986). Iconology: image, text, ideology, the university of chicago press, ltd., London.

- Peirce, Charles.S, (2012). logic as semiotic: the theory of signs, in Philosophical Writings of Peirce, (New York: Dover publication), Pp98-119.

 -Plate, S. Brent (2010). Looking at Words: The Iconicity of the Page, Postscripts 6(1–3‌), Pp 67–82.

-Schick,I.C. (2008). The iconicity of Islamic calligraphy in Turkey. Journal of Anthropology and Aesthetics, 53 (54), Pp211-224.

-Schimmel, Annemarie. (1970). Islamic Calligraphy. Leiden, E.J, Brill. Pp11-12.

-Taşkent, Ayşe. (2016). islam Kaynaklarinda Hz. Muhammed’in (sav) Yazili ve Görsel Tasviri .

-Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi, c. 4 (İstanbul, 1981), "hilye" maddesi, 236.

Hakkinda Bir Degerlendirme. TASVİR Teori ve Pratik Arasında İslam Görsel Kültürü. Klasik Yayinlari. Pp187-235.

- Stanley, Tim (1987). From Text to Art Form in the Ottoman Hilye, in Studies in Islamic Art and Architecture in Honor of Filiz Çağman (forthcoming). See also his “Sublimated Icons: The Hilye-i Şerife as an Image of the Prophet,” paper read at the 21st Spring Symposium of Byzantine Studies on “The Byzantine Eye: Word and Perception,” University of Birmingham, Pp21–24.

- Khatibi, Abdelkebir. Sijelmassi, Mohammed. (1976). The splendor of Islamic calligraphy. Thames and Hudson, London.

- URL1: www.kalemguzeli.org (accessed April 27, 2019)

- URL2: www.Malekmuseum.org/artifact (accessed July 27, 2020)

- URL3: www.Sadmu.ir/detail/4680 (accessed July 27, 2020)