تبیین مفاهیم عرفانی آرایه‌های حرم مطهر رضوی در عهد صفوی (با تاکید بر صحن عتیق)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه مطالعات تطبیقی و تحلیلی هنر اسلامی، دانشکده هنر واحد تهران مرکز، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.

2 گروه گرافیک دانشکده هنرو معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.

3 گروه نمایش، دانشکده هنر، واحد تهران مرکز، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.

10.22051/jtpva.2021.35906.1297

چکیده

حرم ­مطهر رضوی با شکوه­ ترین بارگاهی است که در طی ادوار مختلف، هنرمندان تلاش کرده ­اند آثار بی­بدیلی را در آن به یادگار بگذارند. در عهد صفویه، حرم­ رضوی ضمن توسعه، بسیار آراسته شده و مانند الگویی در ادوار بعد نیز تکرار گردیده است. علت این تاثیرگذاری و شناخت آرایه­ های این عهد، به همراه درک مفاهیم و معانی آن­ ها از دلایل مهم این پژوهش بوده است؛ لذا، در این مقاله، سعی می ­شود ضمن بررسی آرایه­ های عهد صفوی حرم ­مطهر رضوی، مفاهیم مستتر در هنرهای آن مکان ­مقدس، تحلیل و تبیین شود و پاسخ متقن به این سوال داده شود که: مفاهیم آرایه­ های حرم مطهر رضوی و علت استفاده از آن­ ها در دوره صفویه چه بوده است؟ این مقاله کیفی بوده و با استفاده از منابع مکتوب و تحقیقات میدانی انجام شده و روش آن توصیفی، تحلیلی - تاریخی است؛ شیوه جمع ­آوری و روش تجزیه و تحلیل مطالب به روش استقرایی است و دستاوردها نشان می­ دهند: مفاهیم عرفانی پنهان در آرایه ­ها در عهد صفوی، کاملا با قداست این فضای مقدس و هم‌چنین، با اعتقادات شیعی و اندیشه وحدت وجود، به دلیل آن­که مظاهر نمادین نور هستند، همراه و هم­راستا بوده و علاوه بر زیبایی ­بخشی­ و تلطیف فضا، تجلی حق را داراست؛ این موضوع به دلیل پیوند هنرمندان این دوران با سلوک عملی بوده؛ که به وسیله آموزه ­های عرفانی از طریق فتوت بر قلب و روح و رفتار و احوال آنان رسوخ کرده و بر هنرشان تاثیر گذاشته است؛ به این دلیل بوده که از این زمان استفاده از آرایه ­ای چون طلاکاری خصوصا برای بارگاه دیگر ائمه (ع) بدعت هنری می ­شود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Elaboration on Mystical Concepts of the Ornaments in the Holy Shrine of Razavi in the Safavid Era (with Emphasis on the Atiq Yard)

نویسندگان [English]

  • Maloosak Rahimzadeh Tabrizi 1
  • Mohammad khazaei 2
  • Mohammad Aref 3
1 Department of Art Study, College of Art, Central Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran
2 Department of Art, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
3 Department of Theater, Islamic Azad University, Central Branch, , Tehran, Iran.
چکیده [English]

One of the most important historical periods in which Iranian art and architecture grow significantly is the Safavid era. The Safavids were Iranian and Shiite descendants who ruled Iran for 221 years. With the officialization of Shiite religion, the presence of scholars and their training increased during this period and multiple writings in all kinds of sciences, especially religious were carried out, and in general, a cultural, religious movement began. In this era, the topics such as jurisprudence, hadith, mystical studies, etc… achieved a high position in the history of Shiite sciences and with the support of the rulers, the official Shiite religion was able to establish a deep connection with the culture and society of Iran. Therefore, the most important practical and historical role of religion in the Safavid era should be considered in the cultural context. Also, in this era, a glance was taken to the ancient architecture of Iran and many elements and spaces of architecture and urban planning were performed with different structures and functions appropriate to the political, cultural and economic conditions. Repairing of the tombs and sacred monuments in the pilgrimage cities also received special attention during this period. Astan-e-Quds Razavi complex was the most important building during the Safavid period that grew and developed and formed thanks to the presence of Hazrat Samen Al-Hajj Ali Ibn Musa Reza (AS) in the holy city of Mashhad which is the most important building of the Islamic era in Iran at the moment.
Razavi Holy Shrine is the most magnificent shrine in which the artists have tried to commemorate unique artworks for decades. The officialization of the Shiite religion in the Safavid era and the greater interest and attention of kings and Shiites in this period led to the emergence of many monuments, artworks and decorations in Astan Quds Razavi collection. Some ornaments such as Mogharnas and tiling were used more widely with some changes, and some others, such as damascene and mirror work have been used not only in Razavi shrine but also in other shrines of the Imams (as) in Iraq. Finding the reason for survival, growth and continuation of these arts in other eras is one of the points that the present study seeks to achieve. The assumption is that behind the appearance of these ornaments there are beliefs and deep mystical concepts due to which the ornaments of this epoch have been able to survive and transfer to later periods as a pattern. Therefore, in this article, the Safavid ornaments of Razavi holy shrine will be investigated, and we will try to analyze and explain the hidden concepts of the artworks in this holy place and thus to discover a convincing answer to the question that: “what was the concept of ornaments in Razavi Holy Shrine and the reasons for their use in the Safavid period?” This article is qualitative and has been done by using written sources and field research and its method is descriptive-historical analysis. The method of data collection and content analysis is inductive.
The achievements show that mystical concepts hidden in ornaments of the Safavid era, are completely in line with the sanctity of this sacred space and also with Shiite beliefs and the idea of the unity of existence (because they are symbolic manifestations of light), and in addition to beautifying and stylization of space they are manifesting the glory of eternity. This indicates the connection of Safavid artists with the deepest mystical concepts that have been done through journeying behavior. In fact, mysticism and Sufism have found their way through the manliness teachings of the religion, with practical conduct on the heart and souls of craftsmen and artists of this era and not only have influenced their behavior and deeds but also manifested in their industry and art. This is why that can be said that the intellectual foundation of Safavid Muslim architects and artists has been always in the direction of growth and excellence of Islamic art and architecture that is quite evident by examining the artworks of this era in a valuable place such as the Razavi holy shrine. Familiarity with mystical teachings results in works that are full of heart remembrance of the artist; therefore, what the artist creates is a consequence of being close to the creator of the universe and it is an imitation of the universe that accurately represents the order in the creation system through geometry. Safavid artist tries to bring his works to the forefront in the most beautiful way that is possible, and just like alchemy manifests the objects from the heart of darkness to the light. This is how that we see the meaning of light and unity reflected from the face of tiles, Mogharnas, mirrors and gold. This concept is manifested not only in the technique of ornaments, but also in the heart of their designs. Geometric abstract patterns, patterns of Knots and mandalas on the walls and ceilings covered with the mentioned ornaments are all symbolic representations of light. As stated, attention to the light and its importance in Islamic art, is taken from the holy verse (light: 35) the God is the light (the reason of existence) of heaven and earth. From this verse that light is considered to be the manifestation and symbol of existence; as if there is no light, the universe will not manifest. This is why the Safavid architects, artists and craftsmen have tried to make all the decorative elements to evoke light somehow. Therefore, it is from this period that mirror work and most importantly gilding on the dome and minaret of the Hazrat Reza holly shrine occur and it becomes heresy that these two ornaments will be used in abundance in the next periods and also in Razavi holy shrine. The golden glow of the dome and minarets radiates light showing the manifestation of the light of the essence of the Supreme Truth, then it is associated with the existence of the Infallible Imams and their heavenly place; so, the entrance porch to the lighted holly shrine, where the holy shrine of Shamsan Shamsa of the world is located, is also gilded.
As mentioned, in the later periods, the damascene of the Atiq yard, the second minaret and the Saqakhaneh have been repaired many times. In different places of Razavi holy shrine, gilding and mirror work can be seen in abundance, which belongs to other eras. In addition to that study of the damascene history of the domes belonging to other Imams shrines also shows the importance and influence of Safavid art on later periods until now and it is an emphasis on the heresy of gold leafing the dome of the shrine of the Imams from the Safavid era; although it is possible that the meaning of ornaments and its artistic value had never been understood in this period. Studies show that from the Safavid era that the official Shiite Imamiya religion becomes official, attention to holy places leads to the development, construction and expansion of their decorations, which certainly shows the importance and appreciation for these places and the sanctities and beliefs of the Shiites.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Mystical Concepts
  • Ornaments
  • Razavi holly Shrine
  • Safavid Covenant
  • Atiq yard
  • قرآن مجید (1387). ترجمه مهدی الهی قمشه­ای، چ. سوم، تهران: دانش­پژوه.
  • آل طعمه، سلمان هادی (بی تا). کربلا و حرم‌های مطهر، تهران: مشعر.
  • آل یاسین، محمدحسن (۱۳۷۱). تاریخ حرم کاظمین(ع ترجمه غلامرضا اکبری، قم: کنگره جهانی حضرت رضا (ع).
  • اردلان، نادر و بختیار، لاله (1390)، حس وحدت، تهران: موسسه علم معمار.
  • اسکارچیا، جیان­روبرتو (1390). هنر صفوی، زند، قاجار، ترجمه یعقوب­آژند، چ. سوم، تهران: مولی.
  • افراسیاب­پور، علی­اکبر (1385). «عرفان در دوره صفوی»، ادیان و عرفان، دوره 3، شماره 8، 13-37.
  • افشارآرا، محمدرضا (1382). خراسان و حکمرانان، تهران: محقق.
  • بزرگمهری، زهره (1371). هندسه در معماری، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور.
  • بلخاری قهی، حسن (1384). تجلی نور و رنگ در هنرهای ایرانی- اسلامی، تهران: سوره مهر.
  • بلخاری قهی، حسن (1394). مبانی عرفانی هنر و معماری اسلامی، چ. سوم، تهران: سوره مهر.
  • بورکهارت، تیتوس (1372). مبانی هنر معنوی «روح هنر اسلامی»، «ارزش­های هنر اسلامی»، مجموعه مقالات، ترجمه سیدحسین نصر، زیر نظر علی تاجدینی، تهران: حوزه هنری.
  • بورکهارت، تیتوس (1392). هنر اسلامی؛ زبان و بیان، ترجمه مسعود رجب نیا، چ. دوم، تهران: سروش.
  • بهرام­نژاد، محسن (1397). تاریخ فرهنگ و تمدن ایران در دوره صفویه، تهران: سمت.
  • بهرمان، علیرضا (1391). «تزیینات طلاکاری حرم مطهر مولای متقیان امام علی (ع)»، مطالعات هنر اسلامی، دوره 8، شماره 16، 63- 76.
  • پازوکی، شهرام ( 1388). حکمت هنر و زیبایی در اسلام، چ. دوم، تهران: فرهنگستان­هنر.
  • پسندیده، محمود و واعظ­خراسانی، محمد (1385). حوزه علمیه خراسان، مدارس علمیه مشهد، جلد 1، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
  • پیرنیا، محمد‌کریم (1387). سبک‌شناسی معماری ایرانی، چ. هشتم، تهران: سروش دانش.
  • تاجبخش، احمد (1378). تاریخ صفویه (هنر و صنعت، ادبیات، علوم، سازمان‌ها)، جلد2، شیراز: نوید شیراز
  • تشکری، علی­اکبر و نقیبی، الهام (1393). «تعامل وتقابل تصوف و تشیع در عصرصفوی»، پژوهش­های­تاریخی، دوره 2، شماره22 ، 49- 66.
  • توران، امداد (1394). «مضمون‌شناسی احادیث خلقت نوری اهل‌البیت (ع)»، شیعه پژوهی، دوره 2، شماره 3، 7-30».
  • جباری، صداقت، رحیم­زاده تبریزی، ملوسک (1395). «بررسی زیبایی شناسی چهارایوان صحن عتیق حرم مطهر رضوی»، مبانی نظری هنرهای تجسمی، دوره 1، شماره1، 5-20.
  • خزایی، محمد (1387). «جایگاه اصناف فتوت در هنر ایران»، ­­کتاب ­ماه ­هنر، دوره11، شماره 121، 18- 20.
  • خورشیدی، هادی (۱۳۹۷). «تزیینات کاشی­کاری حرم امام­رضا(ع)، مجموعه مقالات کتاب تزیینات بارگاه امام­رضا (ع)»، مشهد: بنیاد پژوهش­های اسلامی آستان قدس رضوی.
  • رادی، مطهر (1393). «مبانی نظری نور و رنگ در هنر اسلامی»، پورتال اهل بیت، بخش هنر اسلامی (URL).
  • زارعی، صالح و پورحسن، قاسم (1396). «رهیافت­های ناظر برتأثیر عرفان و تصوف در فرایند تمدن اسلامی»، تاریخ فرهنگ وتمدن اسلامی، دوره 8، شماره 28، 131- 152.
  • زارعی، محمد ابراهیم (1396). معماری ایران از عصر صفوی تا عصر حاضر، تهران: سمت.
  • سرامی، قدمعلی (1388). «تجلی آیینه در ادبیات عرفانی ایران»، عرفان، دوره 6، شماره 24، 33- 74.
  • سرلو، خوان ادواردو (۱۳۸۹ ). فرهنگ نمادها، ترجمه مهرانگیز اوحدی، تهران: دستان.
  • شاه آبادی، حمیدرضا (1396). اعترافات غلامان، چ. دوم، مشهد: به نشر.
  • ظریفیان، الهام (1387). راهنمای جامع اماکن متبرکه حرم مطهر حضرت رضا (ع)، مشهد: موسسه فرهنگی قدس.
  • عالم‌زاده، بزرگ (1390 الف). دانشنامه رضوی، تهران: شاهد.
  • عالم‌زاده، بزرگ (1390ب). حرم رضوی به روایت تاریخ، مشهد: آستان قدس رضوی.
  • عطاردی، عزیزالله (1371). تاریخ آستان قدس رضوی، جلد 2، تهران: عطارد.
  • فیض، عباس (1322). بدر فروزان، قم: بنگاه چاپ.
  • قائدان، اصغر (1386). عتبات عالیات عراق، تهران: مشعر. 
  • قیومی بیدهندی، مهرداد (1389). «بازنگری در رابطه میان هنر و عرفان اسلامی بر مبنای شواهد تاریخی»، تاریخ و تمدن اسلامی، دوره6، شماره 12، 175- 189.
  • کربن، هانری (1363). آیین جوانمردی، ترجمه احسان نراقی، تهران: نو.
  • کوپر، جین (۱۳۷۹). فرهنگ مصور نمادهای سنتی، ترجمه ملیحه کرباسیان، تهران: فرشاد.
  • کیانی، محمدیوسف (۱۳۹۷). تاریخ هنر معماری ایران در دوره اسلامی، تهران: سمت.
  • محمدی­اشتهاردی، محمد (1380). حضرت معصومه فاطمه دوم، قم: علامه.
  • مددپور، محمد (1374). تجلیات حکمت معنوی درهنر اسلامی، تهران: امیرکبیر.
  • مرادی، سعید و شیخی، شکوفه (1395). «بررسی هنر آینه کاری در معماری اسلامی (با تاکید بر تفاوت کاربرد آن در اماکن مذهبی)»، سومین کنفرانس بین المللی پژوهش در علوم و تکنولوژی، برلین، آلمان.
  • مشتاق، خلیل (1388). هندسه نقوش، تهران: کارآفرینان.
  • مصدقیان طرقبه، وحیده (1384). نقش و رنگ در مسجد گوهر شاد، تهران: کتاب آبان.
  • مقری، منصوره و صدیقیانی­باغچه، فاطمه (1397). «کاربندی و مقرنس­های به‌کاررفته در حرم امام­رضا (ع)»، تزیینات بارگاه امام­رضا (ع)، ویراستاران محمد­رضا نجفی و میثم­جلالی، مشهد: آستان­قدس.
  • منشی، اسکندر بیک (1317). عالم آرای عباسی، جلد 2، تهران: آشنا.
  • موسوی حاجی، سیدرسول و نیک­بر، مازیار (۱۳۹۶). هنرهای کاربردی دوره اسلامی، تهران: سمت.
  • نجفی، موسی (1388). انقلاب فرامدرن و تمدن اسلامی (موج چهارم بیداری اسلامی تهران: مطالعات تاریخ معاصر ایران.
  • نصر، سیدحسین (1370). جاودانگی و هنر «سنت اسلامی در معماری ایرانی»، ترجمه محمد ­آوینی، تهران: برگ.
  • ولایتی، علی اکبر (1394). دانش­نامه جوانمردی (فتوت و عیاری)، چ. دوم، جلد 2، تهران: امیرکبیر.

URLs:

URL1.http://www.pandnaamood.ir (Access Date: 21/03/2021)