نقوش جانوری در سوزندوزی بالاق های زنان ترکمن به مثابة بازنمایی انگاره های فرهنگی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناسی ارشد صنایع دستی دانشگاه هنر،تهران.

2 استاد، دانشکده هنرهای کاربردی، دانشگاه هنر، تهران.

3 استادیار، دانشکده هنرهای کاربردی، دانشگاه هنر، تهران.

10.22051/jtpva.2021.35798.1294

چکیده

پوشاک محلی هر قوم نشانه‌ای از هویت اجتماعی، جغرافیایی، مذهبی و فرهنگی ایشان ارزیابی می‌شود. در این بین، پژوهش دربارة لباس‌های ترکمنی به ویژه شلوارهای زنانه به عنوان عنصر مهمی از این ترکیب اهمیت خود را عیان خواهد داشت چراکه همواره این نوع خاص از پوشش به عنوان یکی از بسترهای اصلی رودوزی ترکمن با بازة وسیعی از آرایه‌های تزیینی ازجمله نقوش جانوری محل توجه بوده است. با این حساب هدف این پژوهش، شناسایی نقوش جانوری در سوزن‌دوزی‌ بالاق‌های ترکمنی و جستجو در مضمون آنها جهت بازشناسی انگاره‌های فرهنگی ایشان است پس پرسش آن خواهد بود: نقوش جانوری در سوزن‌دوزی شلوارهای زنان ترکمن (بالاق) در چه قالبی تعریف شده و بر کدام مفاهیم دلالت دارد؟ نتیجه این مقاله به شیوه توصیفی تحلیلی و با بهره‌گیری از هر دو طیف مطالعات اسنادی و میدانی نشان می‌دهد نقوش جانوری در بالاق‌های زنانه به صورت انتزاعی تعریف می‌شود تا آن اندازه که گاه تنها یک عضو از بدن حیوان به منزلة تمامیت جانور به نمایش درمی‌آید. از زاویة معنایی نیز زن ترکمن به سبب زندگی در دامان طبیعت نه‌فقط گره‌خوردگی خود با محیط اطراف را به نمایش درمی‌آورد که تأثیر باورهای کهن اجداد خویش را در بستری از نقوش نمایان می‌سازد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Animal Patterns in Turkmen Women’s Balaq Needlework as the Representation of Cultural Tenets

نویسندگان [English]

  • Shabnam Ghaem 1
  • Samad Samanian 2
  • Ameneh Mafitabar 3
1 M. A. of Handicraft. University of Art, Tehran
2 Professor. Faculty Member of Applied Arts, University of Art, Tehran.
3 Assistant Professor. Faculty Member of Applied Arts, University of Art, Tehran.
چکیده [English]

The local costume of every ethnicity is considered as a sign of the social, geographical, religious, and cultural identity. Accordingly, among the most prominent cultural signs of Iranian Turkmen, who live in Gorgan, Turkmen Sahra, and the mountainous part of Golestan Province, are their costumes and their particular decorations. Despite their Islamic faith, they have inherited their ancestors’ beliefs in Totemism and Shamanism. Although these beliefs and thoughts no longer pervade their public life as determining factors, their effect remains and continues in the representation of designs and pictures on their everyday life objects. One of the contexts that provides a space to embroider these patterns is the needlework in Turkmen costumes. These costumes are ornamented by silk threads (Yufk) elegantly and they are valued based on their needlework. One of the most distinguished manifestations of needlework in Turkmen costumes is found on women’s pantaloons called Balaq and known as “Ayaq Orani”. Among the different patterns used in “Ayaq Orani”, animal instances are depicted in more extensive specter compared to other patterns (human and floral, inanimate objects, geometrical). In this regard, the purpose of this study was the recognition of animal patterns on Turkmen Balaq needlework and the analysis of their meaning and signification in order to explain the influence of local culture and ritualistic beliefs on the formation of Turkmen needlework patterns. In this way, this study investigates the relationship between indigenous culture, among animal patterns of Turkmen's needlework. Thus, the research question was posed as follows: In what format animal patterns in Turkmen women’s pantaloons (Balaq) are defined and what concepts do they signify? The hypothesis was that these patterns were a kind of reflection of the surrounding living environment of Turkmen women and have been repeated to emphasis its sanctity and splendor. The significance of the study was that recognizing the Turkmen women’s Balaq patterns in an explanatory method and speculating their symbolic meanings would not only add to the technical knowledge in this field and help preserve the culture but also generalize such an approach to the inspirational sources for costume designers. In fact, this basic research attempted to extend this field of study and demonstrate the properties and the probable foundations of a reality. Therefore, this study was descriptive-analytical as it was an attempt to analyze Turkmen needlework patterns and speculate their cultural symbolic meanings. The data were collected through library and field research using indexing, observation, and picture examination and they were analyzed qualitatively. First, the life of Iranian Turkmen tribes and their cultural beliefs was reviewed briefly; next, the women’s articles of clothing were studied and the importance of Turkmen women’s pantaloons was discussed. Then, some of the most frequent animal patterns in Turkmen women’s Balaq needlework was studied. The results of the study showed that these patterns in the designs of animals such as fish, snails, mouflons, camels, scorpions, spiders, geese, and birds are defined in abstract format and sometimes are depicted completely and at timed a part of the body of the animal implies its whole. Nonetheless, these patterns represent their cultural origin in several ways: first, in general, they are the reflection of the surrounding environment of Turkmen women and portray their concern for life and their daily bread. Second, in many cases, the patterns are connected, consciously or unconsciously, to their ethnical old beliefs about Totem and Shamanism and perhaps this is why they are manifested in animal form more often than not. Some animals had special prominence in the Totemic beliefs of Turkmen ancestors (1). Starry sturgeon, as a kind of caviar fish in the Caspian Sea, is considered one of the most important sources of income and food among Turkmens and is probably related to their ancestors’ belief in Totemism. By repeating the illustration of starry sturgeon, the Turkmen woman seeks the fertility of her family’s source of food and income like a prayer in addition to paying a tribute to her ancestors’ belief in Totemism consciously or unconsciously (2). The spiral pattern of the snail evokes its connection with the soil and is correlated with natural signs related to agriculture such as the moon as its orbit plays an important role in the life of a farmer. Moreover, it seems that in addition to representing natural life, Turkmen women depicted the trace of their ancestors and Totemism by picturing snails on their Balaqs (3). Besides depicting the influence of Totem beliefs, the figure of spider was used as a protection from the evil and the evil eye and entered Turkmen art accordingly and probably has remained in Ayaq Orani based on this background (4). The figure of mouflon horns symbolizes supernatural powers and deities. Accordingly, the repeated figure of mouflon horns, like a prayer, is to gain blessings associated with it and such a resort to imagination is manifested in different everyday life objects including the needlework on women’s pantaloons (5). The figure of bird wings is one of most ancient patterns among Turkmens which is credited in their legends. In one view, the simplified figure of bird wings recalls the forgotten Totem of the clan and the Turkmen woman achieved her goal, i.e., the representation of cultural belief, by simplifying the figure of the bird and picturing its wings (6). The goose leg figure indicates another source of food for Turkmens; additionally, geese, as a kind of waterfowl, find their food in the water and are skilled fishers. Therefore, gaining and developing this skill in human beings could be another reason for the appearance and dynamicity of this figure (7). As depicted on Turkmen carpets, the figure of the camel is sewn in the form of needlework on Turkmen women’s Balaqs in order to honor the power and status of the animal and seek its qualities for its owner like a prayer (8).The four eyes figure in Turkmen Balaq needlework is made from four mouflon horns and its root is associated with the evil eye as many cultures believe that the energy from the gaze of a person could bring harm and disease and they have to protect themselves by resorting to different prayers and Dhikrs [remembrances]. As a result, Balaq not only functions as clothing for the body but also includes figures that protect its owner against the invisible but powerful evils (9). The figure of the yellow scorpion [deathstalker] has a similar function. This figure is sewn on the top of the Balaq needlework, not necessarily and always limited to the figure of the scorpion, and is based on patterns inspired by the Turkmens’ living environment. They believe that scorpion symbolizes protection against evil and perhaps that is why it is repeatedly sewn on Turkmen women’s Balaqs like a prayer targeting any evil or harm. Despite these probable interpretations, it could be claimed that the Turkmen woman, as an experienced artist, not only represents her surrounding world abstractly but also seeks goodness, abundance, and protection from difficulties and unhappiness by repeating these patterns like a Ta’wiz, prayer, or charm. Therefore, she gives an identity to a usual pattern or picture by such signification and as a result, the animal element gains symbolic meaning and spiritual value regardless of the species to which it belongs.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Turkmen costume
  • Turkmen needlework
  • women’s Balaq
  • Turkmen animal patterns
  • اربابی، بیژن (1387). «ارزیابی شیوه­های طبقه­بندی نقش و طرح فرش ایران»، گلجام، دوره 4، شماره 11، 57- 74.
  • اسلامی­مقدم، سارا و عابددوست، حسین (1396). «بررسی نقوش سوزن­دوزی­های ترکمن و کاربرد آن در گرافیک محیطی»، مجموعه مقالات اولین کنفرانس ملی نمادشناسی در هنر ایران با محوریت هنر بومی، 1- 20.
  • افضل‌طوسی، عفت­السادات و سنجی، مونس (1393). «آرایه­ها و نگاره­های مرتبط با چشم­زخم در دست‌بافته­های اقوام ایرانی»، نگره، دوره 9، شماره 31، 76- 91.
  • الکساندر، کریستوفر (1392). سرشت نظم، ترجمه رضا سیروس صبری و علی اکبری، جلد 1، چ. دوم، تهران: پرهام نقش.
  • بداغی، ذبیح­الله (1371). نیازجان و فرش ترکمن، تهران: فرهنگان.
  • پورکریم، هوشنگ (1344- 1348). «ترکمن­های ایران»، هنر و مردم، شمارگان 41- 79.
  • تام­سن، منصور (1394). طراحی نقوش سنتی، چ. چهاردهم، تهران: سهامی خاص.
  • تاونزند، دبنی (1393). فرهنگنامه تاریخی زیبایی­شناختی، ترجمه فریبرز مجیدی، تهران: فرهنگستان هنر.
  • جرجانی، موسی (1382). زنان ترکمن (پژوهشی در نقش زنان ترکمن در ساختار اجتماعی و اقتصادی جامعه ایل نشین)، گرگان: سارلی.
  • جل، آلفرد (1390). هنر و عاملیت، ترجمه احمد صبوری، تهران: فرهنگستان هنر.
  • جنت اسکویی، الناز (1391). بررسی بصری نقوش ترکمن، پایان­نامه کارشناسی ارشد پژوهش هنر، تبریز: دانشکده هنر و معماری، موسسه آموزشی نبی اکرم (ص).
  • حبیبی­جویباری، حکیمه (1393). بررسی تطبیقی اجرا و نقوش مورداستفاده در هنر سوزندوزی ترکمن و بلوچ، پایان­نامه کارشناسی­ارشد پژوهش هنر، تهران: دانشکده هنر و معماری، دانشگاه آزاد اسلامی تهران.
  • حصوری، علی (1371). نقش­های قالی ترکمن و اقوام همسایه، تهران: فرهنگان.
  • حصوری، علی (1385). مبانی طراحی سنتی در ایران، چ. دوم، تهران: چشمه.
  • حیدرزاده، الهام و حیدری، احمد (1396). «چت­مه و باسمه ترکمن (مطالعه نگاره قوچ)»، دوماهنامه پژوهش در هنر و علوم انسانی، دوره 2، شماره 6، 39- 54.
  • خاموشی، زهرا (1387). «تزیین در سوزن دوزی بلوچ و ترکمن به شیوه سنتی و نوین»، مطالعات هنر اسلامی، دوره 5، شماره 9، 73- 98.
  • ذباح، الهام (1390). جستارهایی در نقوش سوزن­دوزی پوشاک ترکمنان استان گلستان شهر گنبد کاووس، کارشناسی­ارشد پژوهش هنر، تهران: دانشکده هنر و معماری، دانشگاه پیام نور.
  • ذباح، الهام و حاتم، غلامعلی (1392). «جستاری در مفاهیم نقوش سوزندوزی ترکمانان گنبد کاووس»، نگره، دوره 8، شماره 28، 68- 77.
  • رحمانی، جبار و کاملی، شهربانو (1392) «نمازلیق­های ترکمن: بحثی در نمادهای کلیدی و آیینی فرهنگ»، مطالعات تطبیقی هنر، دوره 3، شماره 6، 73- 85.
  • سومر، فاروق (1381). اغوزها (ترکمن­ها)، ترجمه آنا دردی‌عنصری، قم: مؤسسه فرهنگی گرگان.
  • شوالیه، ژان و گربران، آلن (1382). فرهنگ نمادها، ترجمه سودابه فضایلی، جلد 3، تهران: جیحون.
  • شوالیه، ژان و گربران، آلن (1385). فرهنگ نمادها، ترجمه سودابه فضایلی، جلد 4، تهران: جیحون.
  • صلواتی، مرجان (1390). «تجلی نقوش جانوری در فرش ترکمن»، مجموعه مقالات همایش ملی هنر فرهنگ تاریخ و تولید فرش دستبافت ایران و جهان، 324- 335.
  • قجقی­نژاد، شاهپور؛ باصری، علی؛ سید، محمود و رشیدوش، وحید (1399). «بررسی انسان­شناسی نمادین مناسک و آیین­­های شمنی در بین اقوام ترکمن براساس دیدگاه کلیفورد گیرتز»، مطالعات باستان­شناسی پارسه، دوره 4، شماره 11، 219- 235.
  • قوی­پنجه، زهرا (1394). «نقش و رنگ در پوشاک زنان ترکمن»، مجموعه مقالات دومین کنفرانس بین­المللی پژوهش در علوم و تکنولوژی، 1- 16.
  • کاتب، فاطمه و مافی­تبار، آمنه (1398). «بازخوانی شیوه­های طبقه­بندی طرح و نقش در پارچه­های تاریخی ایران»، جلوه هنر، دوره 11، شماره 23، 67- 80.
  • کبیری، فرانک و امیرحاجلو، پریسا (1393). «بررسی نقش‌مایه­های جانوری در قالی ترکمن»، هنرهای کاربردی، دوره 2، شماره 4، 39- 50.
  • کسرائیان، نصرالله و عرشی، زیبا (1373). ترکمن‌های ایران، چ. دوم، تهران: کسرائیان.
  • کلته، ابراهیم و آق­آتابای، مریم (1382). سوزن‌دوزی ترکمن، گنبدکاووس: ایل آرمان.
  • کوپر، جی. سی (1386). فرهنگ مصور نمادهای سنتی، ترجمه ملیحه کرباسیان، تهران: نو.
  • گامبریچ، ارنست (1393). هنر و وهم: پژوهشی در روان­شناسی بازنمایی تصویری، ترجمه امیرحسین ندایی، تهران: افراز.
  • گلی، امین (1366). تاریخ سیاسی و اجتماعی ترکمن­ها، تهران: علم.
  • محمدی، رامونا (1388). پوشاک و زیورآلات مردم ترکمن، تهران: جمال هنر.
  • مرزبان، پرویز (1385). تاریخ هنر، چ. چهاردهم، تهران: علمی و فرهنگی.
  • معطوفی، اسدالله (1383). تاریخ فرهنگ و هنر ترکمان، جلد 3، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
  • موسی­زاده آهقی، منیره (1399). بررسی مردم­شناختی فرش دستبافت ترکمن، تهران: طاهری.
  • هایدماینر، ورنن (1393). تاریخ تاریخ هنر، ترجمه مسعود قاسمیان، چ. چهارم، تهران: فرهنگستان هنر.
  • همدانی، رشیدالدین فضل­الله (1384). جامع التواریخ (تاریخ اغوز)، به­تصحیح محمد روشن، تهران: میراث مکتوب.
  • هینلز، جان (1386). فرهنگ ادیان جهان، ترجمه گروه مترجمان، زیر نظر ع. پاشایی، قم: مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب.
  • یزدی­مقدم، دنیا (1392). مطالعه تطبیقی نقش و رنگ در فرش و پوشاک ترکمن، پایان­نامه کارشناسی­ارشد پژوهش هنر، یزد: دانشکده هنر و معماری، دانشگاه علم و هنر یزد.